توسعه گردشگري در مناطق تحت حفاظت

مناطق حفاظت شده در اغلب نقاط دنيا به واسطه فقدان برنامه هاي اثر بخش ، تحت فشارهاي شديد و در حال نابود شدن هستند. (Hockings & Philips,2003.6) نبود يك برنامه مديريت گردشگري خطر توسعه ناپايدار را به دنبال دارد كه مي تواند منجر به آسيب رساندن به محيط زيست و جذابيت هاي پارك براي گردشگران شود و در نتيجه به يزان زيادي مزيت هاي پارك را در نزد بازارهاي گردشگري بتني بر طبيعت از بين مي برد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- شركت مهندسين مشاور محيط انديش پايدار- مطالعات گردشگري پاركهاي طبيعت استان سمنان- 1387

در ايران نيز بيش از 50 سال از سابقه حفاظت منابع طبيعي مي گذرد. مطالعات انجا گرفته بر روي مناطق تحت حفاظت ايران نشان مي دهد كه اين مناطق كمتر از مديريتي سزاوار موقعيت ، شايستگي ها و عناوين خود برخوردار بوده اند و در تمام اين سال ها تنها به كارهاي حايتي پر نوساني پرداخته شده است(مجونيان و ديگران ، 1378) .

هرچند كه توجه روز افزون به مناطق تحت حفاظت به عنوان مقصد گردشگري و توسعه فعاليت هاي گردشگري در آن ها ي تواند براي جامعه محلي و همچنين حفاظت از منابع طبيعي يك فرصت تلقي شود اما نگراني هايي نيز در زمينه مديريت ناكارآمد گردشگري در اين مناطق وجود دارد.(Hockings & Philips,2003,6)

در نبود يك نظام مديريتي سيستماتيك و دانش محوري، هرگونه تغيير كاربري انديشيده نشده و توسعه لجام گسيخته گردشگري ، مي تواند تهديدي جدي براي اين مناطق به شمار آيد.تجارب جهاني و ملي حكايت از بروز تغييرات بازگشت ناپذير محيطي و نابودي اين اكوسيستم هاي آسيب پذير و در عين حال ارزشمند دارد.

امروزه بيش از 50 درصد از جمعيت جهان در شهرها زندگي ي كنند كه رقم متناظر آن براي ايران 4/68 درصد است (مركز آمار ايران، 1386) گذر از الگوي معيشت روستايي و زندگي در داان طبيعت به الگوي معيشت شهري و صنعتي منجر به جدايي و فاصله گرفتن انسان از طبيعت گرديده است. زندگي شهر نشيني با ويu200dژگي هايي از قبيل زندگي در محيط مصنوع ، استرس فراوان ، آلودگي هاي گوناگون و كم تحركي جسمي باعث شده است كه تفريح و گذران اوقات فراغت به يكي از نياز هاي اساسي شهروندان تبديل شود.(ضيايي،1383)

گردشگري نيز به عنوان يكي از اشكال گذران اوقات فراغت از اين تحولات تاثير پذيرفته است و در نتيجه گردشگري مبتني بر طبيعت در ميان انواع مختلف گردشگري از اهميت قابل توجهي برخوردار گرديده است. تقاضاي روز افزون براي گردشگري مبتني بر طبيعت ، از جله طبيعت گردي ، بازديد از مناطق حفاظت شده ، پارك هاي ملي و طبيعي و گردشگري روستايي ، تنوعي در محصولات و مقاصد گردشگري به وجود آورده است(Mason ,2003,115)

بخش قالب توجهي از گردشگري طبيعت در مناطق حفاظت شده از جمله پناهگاه هاي حيات وحش و پارك هاي ملي صورت مي گيرد. تقاضاي رو به افزايش براي اين شكل از گردشگري و رويه هاي حاكم بر بازار گردشگري ، مديريت گردشگري در پناهگاه هاي حيات وحش و پارك هاي ملي را با چالش هاي جدي از جمله مديريت اثرات گردشگري در آن ها مواجه نموده است.گردشگري به مانند هر فعاليت ديگري براي محقق شدن نياز به فضا و مكان دارد . فعاليت گردشگري داراي اثرات متقابل و دو سويه اي ميان محيط و گردشگري مي باشد. از يك سو اين قابليت ها و توان مندي هاي محيط است كه فعاليت هاي گردشگري
رويu200dه اي را به گردشگران و برنامه ريزان ديكته مي نمايد و از سوي ديگر فعاليت هاي گردشگري اثرات خاص خود را در محيط برجاي مي گذارند.

امروزه نگراني هاي روز افزوني در زمينه مديريت ضعيف مناطق حفاظت شده وجود دارد(Dudley et al.,1999,250). دولت ها ، سازمان هاي خصوصي و طرفدار از حفاظت از حيط زيست تلاشهايي را در اين زمينه آغاز نموده اند كه چگونه مي توان اثر بخشي مناطق حفاظت شده و مديريت آن ها را ارزيابي نمود (Hockings & Philips 2003,8) مناطق حفاظت شده بخش مهمي از راهبرد هاي هر كشور در جهت حفاظت و استفاده پايدار از تنوع زيستي و چشم انداز ها مي باشند. اگرچه اين مناطق به ميزان قابل توجهي در اهداف و اثر بخشي مدييتي با يكديگر تفاوت دارند ، بيانگر شواهد محكمي از پايبندي يك ملت به حفاظت از محيط زيست و توسعه پايدار هستند .(Harrison,2002, 3).

ميان مناطق حفاظت شده و گردشگري رابطه متقابلي وجود دارد و اين دو براي اهميت حيات نياز مند يكديگرند. اگرچه اين ارتباط ارتباطي پيچيده و گاهي اوقات خصمانه است گردشگري همواه مولفه اي حياتي است كه در صورت اعمال مديريتي مناسب مي تواند به عنوان رويكرد و ابزاري كارآمد در راستاي حفظ ، توسعه و تنوع بخشيدن به مناطقر حفاظت شده به كار گرفته شود.

تقاضاي روز افزون براي گردشگري مبتني بر طبيعت ، برنامه ريزي و تجهيز مناطق حفاظت شده و مديريت منابع طبيعي آن را نه تنها در كلاس هاي حفاظتي بلكه در تمامي طبيعت و در دراز مدت اجتناب ناپذير ساخته است. گردشگري در مناطق حفاظت شده بايد با احتيط و دقت فراوان برنامه ربزي شده و فاقد هرگونه اثرات غير قابل برگشت و اخلال انگيز در منطقه (از نظر سيماي طبيعي و حيات گياهي و جانوري باشد) باشد. هرگونه فعاليتي در منطقه بايد منطبق بر ظرفيت تحمل پارك طرح ريزي و تحت كنترل باشد . متاسفانه برنامه هاي مديريتي موجود بيشتر بر حفاظت از تنوع زيستي تاكيد دارند و ساير الزامات و اجزاي مديريت مناطق حفاظت شده مانند : گردشگري ، منابع مالي ، برنامه يزي منابع انساني و بازار يابي را ورد توجه قرار نمي دهند. مديران مناطق حفاظت شده و سازمان هاي حافظ محيط زيست به اندازه كافي توانمند و يا دراي تجربه لازم نيستند كه بتوانند گردشگري را به گونه اي حرفه اي مديريت نمايند.(Stradas , 2002).

امروزه بسياري معتقدند كه جهت بهبود اثر بخشي مديريت مناطق حفاظت شده بايد تلاش هاي بسياري صورت پذيرد (Hocking & Phips,2003,8) . بديهي است زماني كه گردشگري بخشي از فعاليت هاي مديريت است ، راهبردها و چارچوب هاي مديريتي بايد به گونه اي باشد كه اطمينان حاصل نماييم فعاليت هاي گردشگري ارزش هاي طبيعي و اجتماعي – فرهنگي مربوط به مناطق حفاظت شده را حفظ و پشتيباني مي نمايد.(Eagles et al.,2002,25) .

GIS and urban planning...